Ali Kuşçu Kimdir

Ali Kuşçu, tam adı Alaaddīn Ali ibn Muhammed el-Kuşçu Semerkandi (1403, Semerkand – 16 Aralık 1474, İstanbul), Timur İmparatorluğu ve Osmanlı İmparatorluğu’nda bir astronom, matematikçi, fizikçi ve kelâmcıdır.

Hayatı

Ali Kuşçu, 1403’te Semerkand’da doğdu. Kaynaklarda Türk veya Fars olduğu geçer. Babası Muhammed, Timur İmparatorluğu Sultanı ve astronomu Uluğ Bey‘in kuşçusu olduğu için ailesi “Kuşçu” lakabıyla meşhur oldu. Küçük yaştan itibaren matematik ve astronomiye ilgi duyan Ali Kuşçu, aynı konularda Bursalı Kadızâde Rûmî, Gıyaseddin Cemşid ve Muînuddîn Kâşî gibi bilginlerden ders aldı. Daha sonra bilgisini arttırmak için gittiği Kirman’da ve Umman denizindeki fırtınalar üzerine bazı araştırma yaptı. Hall-ü Eşkâl-i Kamer (Ay Safhalarının Açıklanması) adlı risale ile Şerh-i Tecrîd adlı eserini yazdı. Herat’a taşındı ve Molla Cami’ye astronomi hakkında ders verdi (1423). Semerkand ve Kirman’da eğitimini tamamladıktan sonra ay hakkındaki çalışmalarını sunduğu Uluğ Bey’e yardımcı ve rasathanesine müdür oldu.

Ali Kuşçu Uluğ Bey‘in suikastle ölümünden sonra Herat’a, Taşkent’e ve 1470 yılı civarında Tebriz’e gitti. Burada büyük saygı gören Ali Kuşçu, Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan tarafından Osmanlı Devleti ile barış görüşmelerinde delege olarak Fatih Sultan Mehmed’e gönderildi. O dönem Hüseyin Baykara Herat’ta hüküm sürmeye başlamıştı, ancak Kuşçu, Fatih’in bilim adamları ve entelektüellere olan büyük ilgisi yüzünden İstanbul’u Herat’a tercih etti. Osmanlı – Akkoyunlu sınırında Fatih’in emriyle büyük bir törenle karşılanan Ali Kuşçu, Ayasofya Sahn-Seman Medresesine müderris oldu. Burada Risale-i fi’l Hey’e (Fatih’e ithaf etmiştir), matematik konlu Risâletü’l-Muhammediyye fi-Hesab ve Risale-i fi’l Fethiye eserlerini yazdı. İstanbul’un boylamını, eskiden belirlenmiş olan 60 derecelik değeri düzeltip 59 derece, enlemini de 41 derece 14 dakika olarak tesbit etti. Fâtih Camii’nde de bir basîtesi (güneş saati) vardır.

Astronomiye katkıları

Kuşçu’nun en önemli astronomi çalışması: Astronomi’nin Felsefe Üzerindeki Olası Bağımlılığına İlişkin’dir. Kuşçu, astronomide Aristoteles’in etkileşimine karşı çıkan İslam ilahiyatçılarının etkisi altındaki Aristo fizikini reddetti ve doğal felsefeyi tamamen İslam astronomisinden ayırarak astronomiye tamamen ampirik (deneysel ve gözleme dayanan) ve matematiksel bir bilim olmasını sağladı.

Kuşçu, Nasıreddin Tusi‘nin gezegen modelini geliştirdi ve Merkür için alternatif bir gezegen modeli sundu. Ayrıca Semerkand gözlemevinde çalışan Uluğ Bey’in araştırmacı ekibinin bir parçası olan ve orada derlenen Zic-i Sultani’ye katkıda bulunan astronomlardan biridir. Ali Kuşçu, Zic’e yaptığı katkıların yanı sıra astronomi alanında, ikisi Farsça, yedisi Arapça olmak üzere dokuz eser yazdı.  Eserlerinden ikisinin Latince tercümesi, 1650’de John Greaves tarafından yayımlandı.

ali kuşçuAli Kuşçu astronomi, matematik, fizik, dil bilim, kelam, fıkıh, ilahiyat ve tefsir gibi alanlarda eserler yazdı. Yetiştirdiği talebeler arasında torunu Mîrim Çelebi ile Molla Lütfî gibi bilginler olan Ali Kuşçu, 16 Aralık 1474 de İstanbul’da vefat etti. 15. yüzyıla özgü mezarı Eyüp Sultan türbesi etrafındaki hazirededir.

Ali Kuşçu’nun soyu Osmanlı ve Cumhriyet döneminde Kahramanmaraş, Düzce ve Bursa’da Kuşçuoğlu soy isimleriyle devam etmektedir.

Eserleri (başlıca)

Astronomi

  • Şerh-i Zîc-i Ulug Beg (Farsça)
  • Risale fi Halle Eşkale Moadeleye Kamer lil-Masir (Faide fi Eshkâli Utared)
  • Risale fi Asli’l-Hâric Yumkin fi’s-Sufliyyeyn
  • Şerhu’t-Tuhfeti’ş-Şâhiyye fi el-Heyat
  • Risale-i fi’l Hey’e (Farsça)
  • el-Fethiyye fî elm al-Heyat (Arapça)
  • Risale fi Hall-e Eşkal-i Kamer (Farsça)

Matematik

  • er-Risâletü’l-Muhammediyye fi-Hesab (Farsça)
  • Risale dar elm-e Hesab: Suleymaniye

Kelam ve Fıkıh

  • Serh e Cedid ale’t-Tecrîd
  • Haşiye ale’t-Telvîh
  • Unkud-üz-Zevahir fi Man-ül-Cevahir (Arapça)

Mechanics

  • Et-Tezkire fî Âlâti’r-Ruhâniyye

Dil bilim

  • Şerh Risâleti’l-Vadiyye
  • El-Ifsâh
  • Şerh e’Ş-Şâfiye
  • Resale fî Beyâni Vadi’l-Mufredât
  • Fâ’ide li-Tahkîki Lâmi’t-Ta’rîf
  • Risale mâ Ene Kultu
  • Risale fî’l-Hamd
  • Risale fî Ilmi’l-Me’ânî
  • Risale fî Bahsi’l-Mufred
  • Risale fî’l-Fenni’s-Sânî min Ilmihal-Beyân
  • Tefsir e-Bakara ve Âli Imrân
  • Risâle fî’l-İstişâre
  • Mahbub-al-Hamail fi keşf-al-mesail
  • Tecrid-al-Kelam